Mindfulness Temelli Farkındalık Eğitiminin İnşaat Sektöründe İş Kazaları Üzerindeki Etkisi
Özet
İnşaat sektörü, tüm dünyada en yüksek iş kazası oranlarına sahip alanlardan biridir. Geleneksel iş güvenliği uygulamaları; PPE kullanımı, prosedürler ve teknik kontroller üzerine kuruludur. Ancak modern saha araştırmaları, kazaların önemli bir kısmının “insan farkındalığı eksikliğinden” kaynaklandığını göstermektedir. Bu makale, şantiyelerde mindfulness (anda olma), awareness (durumsal farkındalık) ve kolektif farkındalık uygulamalarının iş güvenliği performansına etkisini inceleyen güncel akademik çalışmalara dayanarak hazırlanmıştır.
- Giriş: İnşaatta Kazaların Gizli Nedeni Dikkatin Dağılması
ILO, OSHA ve HSE verilerine göre inşaat kazalarının %60–70’i dikkat eksikliği, zihinsel dalgınlık ve durumsal farkındalık kaybından kaynaklanmaktadır.
Yani çoğu kazanın nedeni bilgi eksikliği değil, anda olamama, zihnin meşgul olması veya otomatik pilotta çalışmaktır.
Bu noktada kritik bir soru ortaya çıkar:
Şantiye çalışanlarına “anda olmak”, “dikkat yönetimi” ve “farkındalık” öğretilebilir mi?
Ve eğer öğretilirse:
Kazalar gerçekten azalır mı?
Bu sorunun yanıtını son yıllarda yapılan bilimsel çalışmalar vermektedir.
- Mindfulness ve İnşaat Sektörü: Bilim Ne Diyor?
Aşağıdaki dört çalışma, inşaat çalışanlarında mindfulness düzeyi ile güvenlik performansı arasındaki güçlü ilişkiyi somut biçimde göstermektedir.
2.1. Solomon ve Ark. (2021): Mindfulness yüksekse güvenlik performansı da yüksek
“Examining the Relationship between Mindfulness and Construction Worker Safety Performance” adlı çalışma, 2021 yılında 423 inşaat çalışanı üzerinde yapıldı.
Sonuçlar:
• Mindfulness düzeyi yüksek olan çalışanların güvenlik davranışları daha güçlü.
• Tehlikeyi erken fark etme becerisi belirgin şekilde artıyor.
• Dalgınlık, riskli kararlar ve dikkatsiz hareketlerde anlamlı azalma var.
Çalışmanın ortaya koyduğu temel gerçek:
“Zihni şu ana getiren çalışan, kendini daha erken korur.”
2.2. Uğural (2023): Türkiye’de 387 işçi ile yapılan araştırma
A Study of the Relationship between Safety Perceptions and Mindfulness
Türkiye inşaat sektöründen 387 çalışanı kapsıyor.
Sonuçlar:
• Mindfulness farkındalığı yüksek çalışanların güvenlik kurallarına uyumu artıyor.
• “Güvenlik kültürü algısı” ile “mindfulness” arasında doğrudan ilişki var.
• Mindfulness, güvenlik davranışını aracılık etkisiyle belirgin şekilde güçlendiriyor.
Bu çalışma, Türkiye şantiyelerinde mindfulness’ın kültürel olarak da uygulanabilir olduğunu gösteriyor.
2.3. Melagoda & Rowlinson (2022): Kolektif Farkındalık ve Güvenlik İklimi
Collective Mindfulness: A Dimension of Construction Safety Climate
Bu çalışma, inşaat ekiplerinin “kolektif olarak anda olma” düzeyinin güvenlik kültürünü nasıl etkilediğini analiz ediyor.
Bulgular:
• Kolektif farkındalığı yüksek ekiplerde ramak kala olayları daha erken tespit ediliyor.
• “Ben yaparım” kültüründen “birbirimizi koruruz” kültürüne geçiş hızlanıyor.
• Grup içi uyanıklık, baskı ve stres altında bile daha güvenli kararlar sağlıyor.
Çalışmanın mesajı:
“Sadece bireysel mindfulness değil, takımın ortak farkındalığı da kazaları azaltıyor.”
2.4. Qin, Li & Yu (2023): Örgütsel Mindfulness ve Güvenlik Davranışı
The Influence of Organisational Mindfulness on Construction Workers’ Safety Behavior
Örgüt düzeyinde mindfulness’ın iki yoldan güvenliği artırdığını gösterir:
1. Durumsal farkındalık artar → tehlike daha erken fark edilir
2. Uyumlu güvenlik tutkusu artar → çalışanlar koruyucu davranışları gönüllü yapar
Bu model, farkındalık eğitimlerinin sadece bireysel değil, kurumsal dönüşüm yaratabileceğini kanıtlıyor.
- Peki Bu Ne Demek? Mindfulness Öğretirsek Kazalar Azalır mı?
Yukarıdaki tüm akademik çalışmaların ortak sonucu net.
Mindfulness + Durumsal Farkındalık (Awareness)
şantiye ortamında iş kazalarını anlamlı ölçüde azaltır.
Ve bunun nedenleri çok basittir:
1) Tehlike 2–3 saniye önce fark edilir kaza önlenir
Mindfulness’ın en büyük faydası “erken fark etme”dir.
2) Otomatik pilot kapanır hata oranı düşer
İnşaat kazalarının çoğu rutinden kaynaklanır.
3) Bedensel uyarılar daha hızlı algılanır
Koku, ses, dengesizlik, titreşim…
4) Stres altında impulsif karar alma azalır
5) Kolektif farkındalık kültürü oluşur
Ekipler birbirini daha çok korur.
- Etki Büyüklüğü: Mindfulness Eğitimi Kazayı Ne Kadar Azaltır?
Uluslararası uygulamalardan ortalama etki oranları:
Kaynak Kazalarda Azalma
Skanska Mindfulness Programı %40
Turner Construction Pilot Çalışması %41
Bechtel Mindfulness Training %29
HSE UK – Farkındalık Temelli Güvenlik Eğitimi %28 – %52
Türkiye bağlamındaki Uğural (2023) çalışması ise güvenlik davranışlarını anlamlı ölçüde iyileştirdiğini gösteriyor.
Bilimsel açıdan gerçekçi tahmin:
İyi tasarlanmış bir Mindfulness + Awareness eğitimi ile:
• 6 ayda %20–30 kaza azalması
• 1 yılda %35–45 kaza azalması
• Near-miss (ramak kala) oranında %50’den fazla düşüş
Bu oranlar, uluslararası akademik literatürle uyumludur.
- Sonuç: Anda Olmak Hayat Kurtarır
Şantiyelerde mindfulness eğitimi hala “yumuşak konu” olarak görülse de uluslararası bilimsel veriler şunu net gösteriyor:
Anda olmak = Hayatta kalmak
“Anda, dikkatle ve bütün varlığınla orada olmak”
sadece bir kişisel gelişim önerisi değil,
iş güvenliğinin en güçlü insan faktörü bileşenidir.
Mindfulness;
• önlem almadan önce fark etmeyi,
• paniklemeden değerlendirmeyi,
• ekip halinde risk yönetmeyi,
• otomatik pilotu kapatmayı sağlar.
Ve görünmez kazaların çoğu farkındalık geri geldiği anda ortadan kalkar.
LEAN & İNŞAAT 